Voor het eerst in meer dan 1500 jaar is een verloren gegane catalogus van sterren, gecreëerd door de oude Griekse astronoom Hipparchus van Nicea, onthuld, dankzij de allernieuwste beeldvormingstechnieken van het SLAC National Accelerator Laboratory. Onderzoekers hebben verborgen sterrenkaarten en astronomische coördinaten uit een eeuwenoud manuscript blootgelegd, wat licht werpt op de vroegste dagen van wetenschappelijke observatie.
De herontdekking van verloren kennis
De ontdekking concentreert zich rond een palimpsest – een oud perkament waarop de originele tekst werd gewist en overschreven – gehuisvest in het Sint-Catharinaklooster in Egypte. Dit specifieke manuscript, bekend als de Codex Climaci Rescriptus, werd oorspronkelijk in de 6e eeuw op dierenhuiden geschreven, maar bevatte daaronder ouder, verborgen schrift. Na verloop van tijd werd de originele tekst weggeschraapt en vervangen door monastieke verhandelingen.
Het verduisterde schrift werd weer aan het licht gebracht met behulp van röntgenstralen met hoge intensiteit van de deeltjesversneller van SLAC. Het proces maakt gebruik van het feit dat inkt subtiele chemische sporen in het perkament achterlaat, zelfs nadat het is gewist. Deze sporen beïnvloeden de manier waarop het materiaal licht absorbeert, en röntgenfluorescentie onthult het verborgen schrift door de chemische elementen van de inkt te prikkelen.
Sterrencatalogus van Hipparchus: een venster op de oude astronomie
De teruggevonden tekst bevat fragmenten van het gedicht ‘Phaenomena’ van Aratus van Soli, naast stercoördinaten en schetsen toegeschreven aan Hipparchus, die rond 150 voor Christus leefde. Dit is belangrijk omdat Hipparchus wordt beschouwd als een van de grootste astronomen uit de oudheid, van wie wordt gezegd dat hij een van de eerste sterrencatalogi heeft gemaakt en heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van de trigonometrie.
Direct bewijs van het werk van Hipparchus is uiterst zeldzaam, waarbij het grootste deel van zijn geschriften door de tijd verloren zijn gegaan. Het voortbestaan van deze palimpsest biedt een unieke inkijk in zijn methoden en observaties. Zoals natuurkundige Minhal Gardezi uitlegt, is het alsof “een redacteur voetnoten toevoegt aan een kopie van Shakespeare’s ‘Hamlet’ die ons leuke weetjes opleverden, zoals een recept voor voedsel dat in het stuk werd gegeten.”
Historische debatten oplossen
De herontdekking heeft al een al lang bestaande vraag opgelost over de vraag of de Romeins-Egyptische astronoom Ptolemaeus Hipparchus plagiaat pleegde. De analyse bevestigt dat Ptolemaeus naar het werk van Hipparchus verwees, maar ook gegevens uit andere bronnen verwerkte – een gangbare praktijk in de wetenschap, zoals historicus Victor Gysembergh opmerkt: “Dat is geen plagiaat, dat is wetenschap.”
De toekomst van Palimpsest-onderzoek
Onderzoekers passen nu vergelijkbare technieken toe om andere palimpsests binnen de Codex Climaci Rescriptus te scannen, in de hoop nog meer verborgen kennis te ontsluiten. Eerdere experimenten met deze methode hebben de vroege fundamenten van calculus in de geschriften van Archimedes aan het licht gebracht, die al eeuwen vóór de algemeen aanvaarde uitvinding ervan dateren. Het potentieel voor nieuwe ontdekkingen is groot, waarbij wetenschappers graag meer verloren gegane teksten willen ontdekken en ons begrip van de oude wetenschap willen vergroten.
Het terugvinden van deze sterrenkaarten demonstreert de kracht van moderne technologie om lang verloren inzichten uit het verleden te onthullen, en herinnert ons eraan dat de fundamenten van onze kennis vaak verborgen liggen in de overblijfselen van de geschiedenis.
