To nie był kolor wodorostów. Ta mlecznozielona masa dominująca na zdjęciach satelitarnych Jeziora Szkoderskiego nie była biologicznym rozkwitem. To był górski pył.
Przyjrzyj się bliżej obrazowi z kosmosu. Widzisz gigantyczny wir, kolosalny wir osadów, bulgoczący po powierzchni jednego z największych zbiorników wodnych w południowej Europie. To nie tylko ładne zdjęcie. To wizualny przejaw zderzenia geologii, hydrologii i źródlanych wód roztopowych na granicy Czarnogóry i Albanii.
Jak Alpy Dynarskie zamieniają Jezioro Szkoderskie w wicher
Jezioro Szkoderskie (lub Szkodra, jak nazywają je Albańczycy; Szkodra dla mieszkańców) jest jak kameleon. Jego wielkość jest bardzo zróżnicowana: w zależności od pory roku powierzchnia powierzchni wody waha się od 360 do 1350 kilometrów kwadratowych. Poziom wody jest niestabilny; „oddycha” wraz z klimatem.
Jezioro położone jest na uskoku tektonicznym. Czarnogóra kontroluje około dwóch trzecich wybrzeża i jego zachodniej części. Albania jest właścicielem wschodniego wybrzeża. Ale woda nie zna granic. Rządzi nim wyłącznie grawitacja.
Głównym dopływem tego systemu jest rzeka Moraca, która opada z północnego zachodu. Jednak złożone przekierowanie następuje przez rzeki Boyana i Drin na wschodnim krańcu jeziora. Kierują wszystkie wody do Morza Adriatyckiego, co widać w lewym dolnym rogu zdjęć satelitarnych. Na południu wznoszą się Alpy Dynarskie – majestatyczne, nierówne i skaliste.
Gdy późna zima ustępuje miejsca wczesnej wiośnie, pokrywa śnieżna w górach topnieje. Meltwater szybko wpada do jeziora, zabierając ze sobą tony wapienia i dolomitu. Jest to swego rodzaju „bomba sedymentacyjna”.
Potem przychodzi wiatr.
Prądy powierzchniowe zderzają się z naturalnym przepływem zatok i ujść rzek. Woda wiruje. Zawieszone cząsteczki skał zaczynają igrać w świetle, zabarwiając jezioro na mlecznozielony kolor. Tworzy się wir. Widząc ten chaotyczny ruch, łatwo pomyśleć o szaleństwie natury, ale w rzeczywistości jest to czysta hydrodynamika w działaniu.
Dlaczego Jezioro Szkoderskie to „kryptospad” i cud krasu
Geologicznie jezioro jest niezwykłe. To jest „kryptowesternizm”. Co to oznacza? Większa część dna jeziora znajduje się poniżej poziomu morza, ale stojąc na brzegu tego nie zauważysz. Otaczający krajobraz skrywa głębię.
To także krajobraz krasowy. Termin pochodzi od formacji wapiennych. Miliony lat temu, w erze kenozoiku, obszar ten nie był jeziorem. Był to system jaskiń. Podziemne rzeki pożerały miękką skałę. W rezultacie zawalił się dach. Wody wypełniły powstałe puste przestrzenie. Teraz ten sam zerodowany wapień, który kiedyś tworzył jaskinie, wiruje na powierzchni.
Jezioro jest „krypto-zachodem”, ponieważ znaczna część jego dna jest ukryta pod wodą, zamaskowaną przez wysokość Alp Dynarskich.
Historia pochodzenia wyjaśnia problemy z przezroczystością i zmianami kolorów. To, co widzisz, nie jest zanieczyszczeniem. Widzisz samą ziemię, która powoli ulega erozji.
Historia, wraki statków i wyspy we mgle
Jezioro Szkoderskie usiane jest wyspami. Niektóre z nich to jedynie niewielkie wzniesienia na powierzchni wody, inne, jak np. Bezzka, przechowują historię. Na Bezzce znajdują się dwa 600-letnie kościoły. Obserwują, jak wiry tworzą się i rozpływają.
Wyspa Grmožur jest bardziej ponura. Znajdują się tu ruiny XIX-wiecznej twierdzy. Przypomina, że to miejsce zawsze było terytorium spornym.
A potem jest „Skanderbeg”.
Ten statek nie zatonął w sposób naturalny. To była broń. Podczas II wojny światowej siły włoskie zdobyły statek podczas okupacji Jugosławii. W 1942 roku miejscowi partyzanci zatopili go, aby nie wpadł w ręce wroga. Pozostałości statku spoczywają u zachodniego wybrzeża.
Kiedy poziom wody opada, kadłub przebija powierzchnię. Duch powstający z głębin. Gdy poziom się podniesie, tak jak ma to miejsce wiosną, ponownie zanika. Znika wraz z wodami, które przynoszą tę zieloną trąbę powietrzną.
Czy Jezioro Szkoderskie jest miejscem charakteryzującym się dużą różnorodnością biologiczną?
Pomimo błotnistego osadu jezioro żyje. Niezwykle żywy.
BirdLife International wymienia tutaj ponad 280 gatunków ptaków. Jest to ważne miejsce postoju i gniazdowania. Pelikany dalmatyńskie (Pelecanus chrupiące ) znajdują tu schronienie. Jest także domem dla gatunków endemicznych, które nie występują nigdzie indziej. Status ochrony po obu stronach, w Czarnogórze i Albanii, to nie tylko papierkowa robota. To ratunek dla dzikiej przyrody.
Ale prawdziwa historia ukryta jest w ślimakach.
W badaniu z 2013 r. zidentyfikowano w Skadarze około 50 gatunków ślimaków słodkowodnych. To więcej niż jakiekolwiek inne jezioro na świecie. Dlaczego? Unikalna mieszanka składu chemicznego wody, głębokich stref i izolacji umożliwiła tym małym stworzeniom rozchodzenie się i rozwój. To eksperyment ewolucyjny przeprowadzany w mętnych, wirujących wodach.
Nierozwiązana kwestia przejrzystości
Czy zielony kolor jest oznaką kłopotów, czy tylko jezioro robi to, co robi?
To jedno i drugie. Obciążenie opadowe jest naturalne. Zakwity glonów są naturalne. Wpływ człowieka to zmienna warstwa na górze. Ale patrząc na to z kosmosu, nie widać żadnych problemów. Widzisz wzór.
Wir zniknie. Osad opadnie. Woda się oczyści. A może nie.
Co się stanie, gdy śnieg przestanie padać? Co się stanie, gdy wiatr ustanie? Pozostaje jezioro. Krypto-zachód, który skrywa tajemnice w swoich wapiennych kościach. Patrzy, jak go obserwujemy.
Fotografia uwiecznia chwilę. Rzeczywistość jest ciągła. I jest to o wiele dziwniejsze niż zwykła, rozmyta plama zieleni.
